حتمأ برای شما و بستگان خود این اتفاق افتاده است که در خیابان در حال رانندگی هستید و یا خودروی شما در پارک می باشد و شخصی با خودروی خود با خودروی شما تصادف می نماید، که بعد از این تصادم گاهأ در بعضی از مواقع این شخص خاطی یا فرار می نماید و یا از جبران خسارت به شما سر باز می زند. حال این جا تکلیف شما چیست؟ از لحاظ قانونی چه اقداماتی باید انجام دهید؟ آیا باید دست روی دست گذاشت و خودروی تان رو همان جور به حال خود رها کرد تا مقصر پیدا گردد و جبران خسارت نماید؟
و یا در مورد سایر اموال شما، شخصی به عمد یا بدون تقصیر و عمد؛ مال شما را ناقص و یا تخریب نماید. به عنوان مثال: تخریب خودرو، تخریب منزل و… یا با عدم انجام تعهد، موجب ضرر رساندن به شما گردد. که در ذیل مفصلأ به آن خواهیم پرداخت. پس برای جبران خسارت وارده می باست چه اقداماتی انجام داد؟
برای پاسخ دادن به سوالات فوق که از مورد بسیار اشباه جامعه ست و در طول روز هم اشخاص زیادی به آن سروکار دارند و این که برای هرچه سریع تر و راحت تر بتوان ضرر وارده جبران گردد باید اقدام قانونی تأمین دلیل انجام داد، لذا در این مقاله اینجانب سعی نمودم که در ابتدا به مفهوم تأمین دلیل و ماده قانونی آن بپردازم و همین طور با ذکر مثال و نحوه پرداختن و شیوه عملی آن در شورای حل اختلاف را مورد بررسی قرار دهم:
با توجه به ماده ۱۴۹ آیین دادرسی مدنی ۱۳۷۹ در مورد تأمین دلیل بیان شده که:
” در مواردی که اشخاص ذی نفع احتمال دهند که در آینده استفاده از دلایل و مدارک دعوای آنان از قبیل تحقیق محلی و کسب اطلاع از مطلعین و استعلام از نظر کارشناسان یا دفاتر تجاری یا استفاده از قراین و امارات موجود در محل و یا دلایلی که نزد طرف دعوا یا دیگری است، متعذر یا معسر خواهد شد، می توانند ار دادگاه درخواست تأمین آن ها را بنمایند.  مقصود ار تأمین دلیل در این موارد فقط ملاحظه و صورت برداری از این گونه دلایل است.”
پس با توجه به ماده فوق و بیشتر آگاهی یافتن از آن، برخی از اصطلاحات مهم آن را مورد تشریح قرار می دهم:
اولین اصطلاح استعلام می باشد: استعلام یعنی طلم علم یا آگاهی کردن یا نظر تخصصی و علمی کسی را خواستن.
قرائن: جمع قرینه می باشد، یعنی چیزی که از وجود آن بتوان بوجود چیز دیگری پی برد.
امارات:  اماره چیزی است که از اوضاع و احوالی که به حکم قانون یا در نظر قاضی دلیل بر امری شناخته شود.
متعذر: یعنی غیر ممکن و محال.
متعسر: یعنی سختی و دشواری.
پس با استفاده از ماده مذکور اگر بخواهیم تأمین دلیل را در یک جمله تعریف کنیم، تأمین دلیل یعنی محافظت از دلایل موجود برای امکان استفاده از آن.
حال وقتی حقی مورد تضییع قرار می گیرد، این حق همان طور که گفته شد باید به شکل دعوا در دادگاه مطرح گردد، از آن جا که طرح دعوا در دادگاه ها به خاطر ازدحام آن و همین طور از آنجا که همیشه اصل بر بی گناهی متهم می باشد و برای محکوم نمودن شخص، مستلزم آن است که  اتهام آن اثبات گردد، به همین جهت اثبات محکومیت معمولأ دیر به سرانجام می رسد. و از آنجا که باز برای شخص حق اعتراض به آرا در چند مرحله ( دادگاه بدوی، دادگاه تجدیدنظر، دیوان عالی کشور ) وجود دارد، همین امر گاهأ در بعضی از موارد به ضرر شخص متضرر می باشد و از آن جا که این حق مستلزم وجود اثبات دلیل می باشد کمی کار را دشوار می سازد. که به خاطر همین امر و تا حد امکان جلوگیری از ضرر، قانون گذار بحث تأمین دلیل را در قانون پیش بینی نمودند جهت جلوگیری از برخی موارد که موجب ضرر می گردند.
در مواردی که استفاده از تأمین دلیل میسر است، یعنی شخص متضرر این احتمال را بدهد که تا وقتی بخواهد به دادگاه جهت طرح دعوای خود موضوع را رسیدگی کند و منجر به صدورحکم گردد، پس ممکن است این تضییع حق، در آینده از بین برود و یا این که دسترسی به آن بعدأ سخت و مشقت بار باشد. به همین دلیل قبل از بروز این مشکل شخص متضرر می تواند دادخواست تأمین دلیل دهد، ک این دادخواست می تواند قبل یا در اثنای رسیدگی پرونده در دادگاه باشد.
حال قبل از مثال و پرداختن به روند عملی دادخواست به نکاتی پیرامون تأمین دلیل می پردازم:
۱- درخواست تأمین دلیل مربوط به دادگاه عمومی است که دلایل و امارات مورد درخواست در آن حوزه واقع شده باشد.
۲- باتوجه به ماده ۱۵۱ قانون آیین دادرسی مدنی درخواست تأمین دلیل می تواند کتبی یا شفاهی باشد. البته شفاهی بیشتر مواقعی مصداق می کند که در اثنای رسیدگی به دعوا، درخواست تأمین دلیل داده شود، که باید در صورت مجلس قید و به امضا درخواست کننده برسد.
۳- در صورتی که بعد از اقامه دعوا باشد و مال مورد نظر در همان دادگاه اقامه دعوا باشد، می توان درخواست تأمیل دلیل را بر روی برگه عادی نوشت و تقدیم شعبه مربوطه نمود.
۴- خواسته ی تأمین دلیل می تواند چند چیز باهم باشد، مثل همان تصادف ذکر شده، که می توان از دادگاه درخواست کرد که هم معاینه محل صورت بگیرد و هم از شاهدین تحقیق گردد و هم جلب نظر کارشناسی را بخواهد.
۵- تأمین دلیل در صلاحیت شورای حل اختلاف می باشد.
۶- نکته بعد مربوط به ماده ۱۵۲ قانون مذکور هست: که درصورت دادخواست تأمین دلیل دادگاه می بایست طرف مقابل را احضار نماید. که احضار طرف مقابل با اخطاریه باید صورت بگیرد، که طرف مقابل دعوت به حضور گردد که اگر حقی برای خود قایل می باشد بتواند از خود دفاع کند. پس طرف مقابل می بایست دعوت به حضور گردد مگر در صورتی که فوریت داشته باشد، که در این جا بدون احضار صورت می گیرد.
۷- مراجعه به محل باید به همراه مدیر دفتر و کارشناس باشد. ( که معمولا رویه به این صورت می باشد که به خاطر ازدحام پرونده ها و مشغله زیاد مدیر دفتر، خود کارشناس به همراه طرفین به محل مورد نظر می روند.)
۸- فقط در دو صورت تأمین دلیل به تنهایی می تواند مبنای حکم قرار گیرد: الف) خود قاضی صادر کننده ی رأی نسبت به تأمین دلیل مبادرت کرده باشد. ب) گزارش تأمین برای قاضی صادر کننده ی رأی موجب وثوق باشد ( ماده ۱۵۳ قانون فوق الذکر)


حال با ذکر مثال به روند عملی دادخواست تأمین دلیل اشاره خواهیم کرد:
یکی از رایج ترین نوع تأمین دلیل تصادف با اتومبیل می باشد، که هر لحظه خواسته یا ناخواسته ممکن است برای انسان رخ دهد. به همین جهت عمده بحث را به پیرامون تصادف می پردازیم. به این فرض که شما با خودروی تان در خیابان در حال رانندگی می باشبد و خودروی دیگری با شما تصادف می نماید، حال این امکان وجود دارد که این شخص متواری گردد و یا این که تصادف را بپذیرد اما بعدأ از جبران خسارت امتناع نماید، و با مراجعات مکرر شما نسبت به این که خودرو را تعمیر کند اما ایشان باز از تعمیر آن امتناع نماید، و اینجا شما هم به خودروی تان نیاز شدید دارید، حال شما اینجا اگر بخواهید شکایت کنید برای اثبات شکایت خود و همین طور جهت میزان خسارت وارد شده، نمی توانید خودرو را تعمیر کنید، و اینکه اگر بخواهید منتظر رأی دادگاه شوید ماه ها طول خواهد کشید، پس در این جا بهترین راه برای شما تأمین دلیل می باشد. با این توضیح که شما:
یک فرم مخصوص به نام دادخواست را از دادگاه حقوقی و یا شورای حل اختلاف تهیه می نمایید، که نمونه دادخواست مزبور را خدمت تان به نمایش خواهم گذاشت. لذا این دادخواست باید تکمیل گردد، لذا برای تکمیل نمودن این دادخواست باید به نکات ذیل توجه کرد:
یا به عبارت دیگر: مدارک لازم جهت به جریان انداختن دادخواست:
۱- تنظیم دادخواست
۲- پوشه و گیره
۳-  فتوکپی کارت شناسایی ( معمولأ با کارت ملی است)
لذا تنظیم دادخواست مستلزم نکات ذیل می باشد:
۱- اولین نکته مربوط به مشخصات طرفین می باشد که در قسمت بالای دادخواست وجود دارد، که مربوط به مشخصات خواهان و کمی  پایین تر از آن مشخصات خوانده می باشد. که باید تمامی مشخصات مخصوصأ نام و نام خانوادگی و همین طور آدرس محل اقامت ذکر گردد، البته درخصوص تأمین دلیل در برخی موارد خوانده ناشناس می باشد که این صورت ذکر نکردن مشخصات خوانده بلا نانع است.
۲-  خواسته: یکی از مهم ترین مورد در دادخواست خواسته می باشد، چرا که قاضی دادگاه فقط بر اساس خواسته ذکر شده دعوا را رسیدگی و مبادرت به صدور حکم می نماید. که پایین تر از مشخصات آمده، که در این مورد ما چون مثال خودرو را زدیم عنوان تأمین دلیل خسارات وارده به خودرو را می نویسیم.
۳- مورد بعدی؛ دلایل و منضمات دادخواست می باشد ( مدارک ): کپی مصدق: ۱- کروکی تنظیمی افسر کاردان فنی ۲- سند مالکیت خودرو/ مبایعه نامه. ۳- سایر مدارک مورد نیاز دیگر.
۴- مورد دیگر، شرح دادخواست می باشد، که در این جا شما هر آن چه که از دادگاه می خواهید را در این جا تشریح می نمایید، مثلا در این جا که طرح دعوای تأمین دلیل نموده اید، تشریح خواهید نمود که چه اتفاقی رخ داده شده و چه حقی از شما تضییع شده و چه درخواستی از دادگاه دارید.
۵- و نکته بعدی، در قسمت پایین دادخواست است: امضاء. چرا که دادخواست حتمأ باید دارای امضای خواهان باشد، در غیر این صورت به دادخواست ترتیب اثر داده نمی شود.
۶- اخرین نکته در اینجا ابطال تمبر می باشد. که در گوشه پایین سمت چپ دادخواست وجود دارد، که درحال حاضر هزینه آن یکصد و شصت و پنج هزار ریال می باشد.
حال بعد از تکمیل دادخواست، به شورای حل اختلاف محل وقوع حادثه ( در جایی که فاقد شورای حل اختلاف می باشد به دادگاه عمومی و اگر دادگاه عمومی هم نبود به شورای آن محل ) مراجعه باید کرد.
لذا بعد از تکمیل دادخواست مذکور آن را به شورای حل اختلاف محل وقوع دعوا باید برد و بعد از ثبت آن و ارجاع دادن پرونده توسط مقام ارجاع به یکی از شعب، و شعبه مربوطه با بررسی پرونده و نبودن ایراد، جهت اخذ تأمین دلیل به کارشناسی، شما می بایست اول مبلغ کارشناسی را که در حال حاضر ۲۵۰ هزار تومان می باشد به حساب کانون کارشناسان رسمی دادگستری واریز نمایید و بعد از واریز مبلغ مذکور، فیش پرداختی را به شعبه مربوطه ارائه می دهید؛ لذا این شعبه هم کارشناس مربوط به نوع تأمین دلیل را که در اینجا چون مربوط به خسارت خودرو می باشد، از کارشناسان ( تصادفات) راهنمایی و رانندگی منتخب می نماید، ( که برای مرحله اول کارشناس یک نفره و اگر به نظریه کارشناس در موعد مقرر در قانون اعتراض گردید به هیئت کارشناسان سه نفره و بعد پنج نفره و همین طور به مراتب هفت نفره ارجاع داده می شود ) لذا با مراجعه کارشناس به شعبه مربوطه و مطالعه و آگاهی یافتن از پرونده و مورد دادخواست را کارشناسی می نماید لذا نظریه کارشناسی را می بایست مکتوب که معمولأ ده روز می باشد را به شعبه مربوطه تقدیم نماید. حال در صورت عدم اعتراض، خواهان می تواند خودروی خود را تعمیر نماید و از آن استفاده نماید و بعد که پرونده آن در دادگاه بررسی گردید و طرف مقابل هم محکوم گردید، اینجا با استناد به این تأمین دلیلی که در شورای حل اختلاف انجام داده می تواند خسارتی که کارشناسی شده است را از طرف مقابل با حکم دادگاه با خساراتی که در این مدت متحمل شده است را مطالبه نماید.
و یا در مورد مثالی دیگر: شما در منزلی بعنوان مستأجر سکونت دارید و مدت اجاره شما به اتمام می رسد و شما قصد تخلیه ملک رو دارید و برای این امر شما مبلغی را به موجر ( صاحب خانه ) جهت رهن پرداخت نموده اید، حال بعد از اتمام موعد قرارداد هرچه به صاحب خانه مراجعه می نمایید که منزل را تحویل ایشان دهید و رهن را پس بگیرید ایشان از تحویل نمودن ملک اجتناب و خودداری می نماید، لذا شما هم برای تخلیه ملک عجله دارید، حال اینجا شما برای اینکه بعدأ صاحب خانه نتواند دعوایی علیه شما انجام دهد که مال الاجاره ( منزل ) با عدم نحوه نگهداری شما نقصی در آن ایجاد شده و یا آن را تخریب نموده اید، بهترین راه این است که شما دادخواست تأمین دلیل به شورای حل اختلاف دهید، که در اینجا شما با اخذ نظر کارشناس رسمی دادگستری ( که در آن از ملک صورت برداری شده ) می توانید ملک مورد نظر را تخلیه نمایید و خیالتان از بابت دعاوی احتمالی صاحب خانه در مورد تخریب و نقص ملک راحت باشد. لذا در اینجا شما می توانید در دادخواست در قسمت تعیین خواسته: عبارت تأمین دلیل تخلیه ملک مورد اجاره به علت انقضای مدت و در قسمت دلایل هم : کپی مصدق قرارداد اجاره نگاشته شود.
و یا مثال مهم دیگری که معمولأ زیاد حادث می شود: در مورد بنا می باشد، به این فرض که شما قصد احداث ساختمانی را دارید و آن جا که عمدتأ شما با توجه به گرفتاری ها و دغدغه هایی که دارید و همین طور تخصصی بودن این امر، شما این کار را به شخص متخصص محول می نمایید، با این توضیح که شما طی قراردادی با پیمانکاری، شخص پیمانکار متعهد می گردد که ظرف مدت شش ماه از تاریخ انعقاد قرارداد، ساختمان را تکمیل، تحویل شما دهد و شما هم تعهدات خود را انجام می دهید و پیمانکار شروع به کار می نماید و بعد از مدتی دست از کار می کشد و مدت شش ماه هم به پایان می رسد اما ساختمان مورد تعهد هم نیمه تمام به حال خود رها شده است، و با مراجعات مکرر به پیمانکار ایشان باز از انجام تعهد امتناع می نماید، که اینجا شما مجبور می شوید که دعوایی علیه ایشان به دادگاه مطرح نمایید ( اینجا وارد بحث نحوه طرح دعوا در دادگاه حقوقی نمی شویم ) و از آن جا که این دعوا با توجه به حقوقی بودن آن، این امکان را دارد که یکی دو سال طول بکشد تا حکم قطعی علیه پیمانکار صادر گردد، و شما هم قصد تکمیل ساختمان را دارید، که اینجا باز شما می توانید به تأمین دلیل متوسل شوید. که این تأمین دلیل را می توان قبل از طرح دعوا، یا همزمان و یا در مرحله رسیدگی و قبل از صدور حکم ارائه نمود. که در اینجا هم با کارشناسی میزان کارکرد پیمانکار و گاهأ میزان خسارت وارده ( مواردی که طبق بند های قرارداد عمل نکرده باشد و یا اینکه کار ایشان استاندارد نظام مهندسی را نداشته باشد و این موجب خسارت به ساختمان شده است.) محاسبه می گردد و شما می توانید اقدام به تکمیل ساختمان نمایید و بعدأ این خسارتی که تأمین دلیل نموده اید را در دعوای حقوقی علیه ایشان مورد استفاده قرار دهید و تمام خسارات کارشناسی بعلاوه خسارات تأخیر تأدیه را هم از پیمانکار مطالبه نمایید.
پس تأمین دلیل یکی از موارد پرکاربردی ست که می تواند مورد استفاده برای تمامی مردم قرار بگیرد. چراکه برخی از اتفاقات کاملا غیرمنتظرانه ماند تصادف برای هرکس رخ دهد، پس با آشنایی اجمالی از برخی حقوق از جمله همین تأمین دلیل می توان تا حد امکان ضررهای احتمال را به مراتب کم نمود.
حال امید می رود از آن جا که سعی شد حتی المقدور و بضاعت، مطلب را بصورت عملی و شیوا و حتی الامکان بدون استفاده از اصطلاحات حقوقی ذکر نمایم که مورد توجه تمامی عزیزان از جمله اشخاصی که ارتباطی با رشته حقوق ندارند، آموزنده باشد و مورد استفاده قرار گیرد. امیدوارم که همانند مطلب قبلی اینجانب، که مورد عنایت خوانندگان واقع گردید و با مطالبی که ذیل مقاله برای بنده حقیر نگاشتند و بنده حقیر را شرمنده خودشان نمودند و این مهم باعث دلگرمی و تشویق بنده به نگاردن مطالب بیشتر نمود و به تبع آن کار بنده را سخت تر نموده و امید است این مطلب هم مورد پسند قرار بگیرد. در نهایت خاطر نشان شوم که مطالب اینجانب برگرفته از منابع خاصی نیست بلکه تجربیات عملی می باشد پس خالی از نقص نیست لذا مستدعی است که در صورت وجود ایراد، عذر بنده را پذیرا باشید.
«به امید جهانی عاری از هرگونه خشونت».

شاهین باقرپور نجف آباد